Dars jarayoni
45 daqiqalik namunaviy dars taqsimoti
Tashkiliy qism
Salomlashish, davomat, mavzu va dars maqsadini e’lon qilish.
Motivatsiya
Bir shubhali xabar yoki surat ko‘rsatiladi va “Bu rostmi?” savoli asosida suhbat boshlanadi.
Nazariy tushuntirish
Fakt-checking tushunchasi, algoritm bosqichlari va ishonchli manbalar bilan ishlash tartibi tushuntiriladi.
Amaliy mashq
O‘quvchilar 2–3 ta xabarni algoritm bo‘yicha tekshirib, guruhda xulosa chiqaradilar.
Mustahkamlash
“Qadamlarni aralashtirib joylashtirish” yoki “Rost-yolg‘on” o‘yini orqali bilimlar mustahkamlanadi.
Baholash va uyga vazifa
Test, yozma savollar va uyga vazifa beriladi.
Dars pasporti
Darsning qisqacha reja-ma’lumoti
Dars maqsadi
O‘quvchilarda xabarni dalillar asosida tekshirish, manbalarni solishtirish, vizual materiallarni baholash va yakuniy xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantirish.
Jihozlar
Kompyuter, proyektor, internet, taqdimot, namuna xabarlar, tarqatma materiallar, refleksiya varaqalari va test savollari.
O‘quv maqsadlari
Dars yakunida o‘quvchi quyidagilarni bajara oladi:
Biladi
Fakt-checking nima ekanini, nima uchun kerakligini va asosiy bosqichlarini aytib bera oladi.
Tushunadi
Har qanday xabarni tekshirmasdan ishonish va ulashish xavfli ekanini tushunadi.
Qo‘llaydi
Oddiy xabar, foto yoki video ustida fakt-checking algoritmini amalda qo‘llay oladi.
Nazariy qism
Fakt-checking algoritmining mazmuni va ahamiyati
Fakt-checking nima?
Fakt-checking — bu xabar, bayonot, foto yoki videoning qanchalik to‘g‘ri va ishonchli ekanini aniqlash jarayonidir. U xabarni boshqa manbalar bilan solishtirish, dalil topish, muallifni tekshirish va xulosa chiqarishni o‘z ichiga oladi.
Nega kerak?
Chunki ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on xabarlar, manipulyativ sarlavhalar va montaj qilingan rasm-videolar ko‘p uchraydi. Fakt-checking o‘quvchini shoshmasdan o‘ylashga, tekshirishga va to‘g‘ri qaror qabul qilishga o‘rgatadi.
| Tushuncha | Qisqa izoh |
|---|---|
| Fakt-checking | Xabar yoki da’voni dalillar yordamida tekshirish jarayoni. |
| Da’vo | Rost yoki yolg‘on bo‘lishi mumkin bo‘lgan bayonot. |
| Dalil | Da’voni tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi aniq ma’lumot. |
| Birinchi manba | Xabar ilk bor chiqqan rasmiy yoki asosiy manba. |
| Vizual tekshiruv | Foto va videodagi tafsilotlarni tekshirish, montaj yoki kontekstni aniqlash. |
| Xulosa | Tekshiruv yakunida chiqarilgan asosli qaror. |
Fakt-checkingning 6 bosqichli algoritmi
Xabarni tekshirishda ushbu ketma-ketlikdan foydalaning:
Da’voni aniqlang
Xabarda aynan nima aytilganini tushunib oling.
Manbani toping
Muallif, sayt, kanal, sana va havolalarni tekshiring.
Boshqa manbalar bilan solishtiring
Shu voqea haqida boshqa ishonchli manbalarda nima deyilganini ko‘ring.
Dalillarni tekshiring
Raqam, hujjat, foto, video yoki ekspert fikrining asosini ko‘rib chiqing.
Kontekstni baholang
Xabar eski emasmi, montaj qilinmaganmi, noto‘g‘ri talqin qilinmaganmi?
Xulosa chiqaring
Rost, qisman rost, shubhali yoki yolg‘on ekanini asoslab ayting.
Nimalarga e’tibor beriladi?
Fakt-checking jarayonida quyidagi ko‘rsatkichlar muhim hisoblanadi:
Muallif
Muallif noma’lum yoki ishonchsiz bo‘lsa, xabar shubhali bo‘lishi mumkin.
Sana
Eski xabar yangidek tarqatilishi mumkin. Sanani tekshirish zarur.
Havola
Rasmiy manba, to‘liq havola va domen nomi ishonchlilikni ko‘rsatadi.
Vizual material
Rasm yoki video montaj qilinmaganmi, boshqa voqeaga tegishli emasmi — buni tekshirish kerak.
Ishonchli xabar belgiları
- Muallifi yoki manbasi aniq
- Sana ko‘rsatilgan
- Boshqa manbalarda ham tasdiqlanadi
- Dalil va faktlarga asoslangan
- Shov-shuvli emas, muvozanatli yozilgan
Shubhali xabar belgiları
- "Zudlik bilan ulashing!" kabi chaqiriqlar bor
- Sarlavha haddan tashqari qo‘rqituvchi
- Manbasi noma’lum
- Foto yoki video kontekstsiz berilgan
- Raqamlar dalilsiz keltirilgan
Amaliy topshiriqlar
Maktab o‘quvchilari uchun sodda va foydali mashqlar
1-topshiriq: Da’voni toping
O‘qituvchi bergan xabarda asosiy da’voni bitta gap bilan yozing.
2-topshiriq: Manbani aniqlang
Xabar qayerda chiqgan, kim yozgan, qachon joylanganini aniqlang.
3-topshiriq: Solishtiring
Xuddi shu voqea bo‘yicha 2 ta boshqa manbani toping va taqqoslang.
4-topshiriq: Rasmni tekshir
Berilgan surat yoki videoning aynan shu voqeaga aloqadorligini tahlil qiling.
5-topshiriq: Dalillarni yozing
Da’voni tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi kamida 3 ta dalil yozing.
6-topshiriq: Yakuniy hukm
“Rost”, “qisman rost”, “shubhali” yoki “yolg‘on” deb xulosa chiqaring va sababini tushuntiring.
Qo‘shimcha infografika va video ma’lumotlar
Infografika
Video ma’lumot
Tezkor test
Dars yakunida o‘quvchi 3 ta tanlovli test va 2 ta yozma yopiq savol orqali o‘zini tekshiradi
1. Fakt-checkingning asosiy maqsadi nima?
2. Fakt-checkingda xabarni nima bilan solishtirish kerak?
3. Xabardagi tasdiqni qo‘llab-quvvatlovchi aniq ma’lumot nima deyiladi?
4. Xabarni tekshirish uchun bir necha manbalarni o‘zaro nima qilish kerak?
Javob bitta fe’l yoki qisqa ibora bo‘lishi mumkin.
5. Da’voni tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi aniq ma’lumot nima deyiladi?
Javobni bitta so‘z bilan yozing.
Uyga vazifa
Qisqa va foydali topshiriq
- Internetdan biror xabar toping va uning asosiy da’vosini yozing.
- Xabarni kamida 2 ta boshqa manba bilan solishtiring.
- O‘zingizning xulosangizni “rost”, “qisman rost” yoki “shubhali” shaklida yozing.